विश्वकै ठूलो प्रविधि कम्पनीमध्ये एक गुगलले केही साताअघि पाकिस्तानमा आफ्नो पहिलो कार्यालय खोल्यो।
पाकिस्तानी अखबार द एक्सप्रेस ट्रिब्युनका अनुसार गत अगस्ट १८ मा प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले इस्लामाबादमा आयोजित कार्यक्रममा गुगलको कार्यालय उद्घाटन गरेका थिए।
त्यसको केही दिनपछि पाकिस्तान सरकार र गुगलबीच कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), डिजिटल सीप र सूचना प्रविधि निर्यात विस्तार सम्बन्धी समझदारी भयो।
गुगल पाकिस्तानका कन्ट्री डाइरेक्टर फरहान कुरेसीले कार्यालय खोल्नुको कारणबारे भनेका छन्, 'पाकिस्तानको डिजिटल भविष्य र यहाँको प्रतिभाप्रति हामीलाई गहिरो विश्वास भएकाले गुगलको कार्यालय खोलिरहेका छौं।'
पाकिस्तान सरकार र गुगलबीच भएको समझदारीको एउटा मुख्य पाटो राजधानी इस्लामाबादमा 'एआई सेन्टर अफ एक्सिलेन्स' अर्थात् एआई उत्कृष्टता केन्द्र स्थापना गर्नु हो। त्यसका लागि गुगलले पाकिस्तान सरकारसँग सहकार्य गर्नेछ।
प्रस्तावित केन्द्रबाट युवा तथा अन्य जनशक्तिलाई विश्व बजारमा माग भएका एआई र डिजिटल सीप सिकाउने लक्ष्य राखिएको छ।
द एक्सप्रेस ट्रिब्युनका अनुसार समझदारीमा पाकिस्तानी मोबाइल एप तथा गेमिङ उद्योगलाई विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउने, डिजिटल भुक्तानी र इ–कमर्स विस्तार गर्ने तथा साना तथा मझौला व्यवसायलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्न सहयोग गर्ने विषय पनि समावेश छन्।
सोही समझदारी अनुसार गुगलले सन् २०२६ मा पाकिस्तानमा एक लाख ५० हजार 'गुगल करिअर सर्टिफिकेट' उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको छ। विद्यार्थीलाई गुगल एआई प्लस र जेमिनी जस्ता एआई उपकरणमा एक वर्ष निःशुल्क पहुँच दिने पनि भनिएको छ।
यो सुविधा कसले र कसरी पाउने भन्ने विस्तृत कार्यविधि भने सार्वजनिक भइसकेको छैन।
कृषिमा बालीको अनुगमन र उत्पादन पूर्वानुमान गर्न तथा दिगो खेती प्रवर्द्धन गर्न एआई प्रयोग गर्ने सम्भावना खोजिनेछ। कर प्रशासनको डिजिटलीकरण र तथ्यांक विश्लेषणमा पनि एआई प्रयोग गर्ने योजना छ।
गुगलले किन रोज्यो पाकिस्तानलाई?
पाकिस्तानमा गुगलको उपस्थिति अचानक बनेको होइन।
गुगलले सन् २०२२ मै त्यहाँ स्थानीय कम्पनी दर्ता गरेको थियो। त्यसयता उसले पाकिस्तान सरकार, शैक्षिक संस्था र टेक भ्यालीजस्ता स्थानीय साझेदारसँग मिलेर डिजिटल सीप सम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको थियो।
गुगलका अनुसार सन् २०२२ यता पाकिस्तानमा तीन लाख ५० हजार करिअर सर्टिफिकेट छात्रवृत्ति उपलब्ध गराइएको छ। तालिम पूरा गरेकामध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढीले छ महिनाभित्र नयाँ रोजगारी पाएको वा आफ्नो व्यवसाय बढेको बताएका छन्।
यो गुगलले सार्वजनिक गरेको विवरण हो। सहभागीको छनोट, अध्ययनको नमूना र रोजगारीको प्रकृतिबारे विस्तृत स्वतन्त्र मूल्यांकन सार्वजनिक भएको देखिँदैन।
गुगलले आफ्ना डेभलपर समूह पाकिस्तानका तीन लाख डेभलपरसम्म पुगेको र 'एआई सिखो' कार्यक्रमबाट ५० हजारलाई जेनेरेटिभ एआई तथा गुगल क्लाउड सम्बन्धी तालिम दिएको जनाएको छ। उसका कार्यक्रमले १२० वटा एप तथा गेमिङ स्टुडियोलाई पनि सहयोग गरेका छन्।
यसअघि गुगल र स्थानीय साझेदारले पाकिस्तानको हरिपुरमा क्रोमबुक एसेम्बली लाइन सुरू गरेका थिए। साझेदार संस्था टेक भ्यालीले सन् २०२६ सम्म पाँच लाख क्रोमबुक एसेम्बल गर्ने लक्ष्य रहेको जनाएको छ।
यो उत्पादन भइसकेको संख्या नभई लक्ष्य हो। ती उपकरण विद्यालयमा प्रयोग गर्ने र भविष्यमा अन्य देशमा निर्यात गर्ने योजना छ।
गुगललाई आकर्षित गर्ने एउटा कारण पाकिस्तानको विशाल युवा जनसंख्या हो।
पाकिस्तानको आर्थिक सर्वेक्षण अनुसार सन् २०२५ मा त्यहाँको जनसंख्या करिब २५ करोड २० लाख थियो। तीमध्ये १५ देखि २९ वर्ष उमेरका मानिस करिब ६ करोड ७० लाख थिए। मार्च २०२६ सम्म पाकिस्तानमा ब्रोडब्यान्ड इन्टरनेट सदस्यता १६ करोड १० लाख पुगेको थियो।
अर्को कारण त्यहाँ विस्तार भइरहेको सूचना प्रविधि उद्योग हो।
पाकिस्तानको आर्थिक सर्वेक्षण अनुसार आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा सूचना तथा सञ्चार प्रविधि निर्यातबाट ३ अर्ब ८१ करोड अमेरिकी डलर भित्रिएको थियो। आर्थिक वर्ष २०२५/२६ को पहिलो नौ महिनामा यस्तो आम्दानी ३ अर्ब ३८ करोड डलर पुगेको थियो।
मार्च २०२६ सम्म पाकिस्तानमा दर्ता भएका सूचना प्रविधि तथा त्यसमा आधारित सेवा कम्पनीको संख्या ३४ हजार ४२० पुगेको थियो।
पाकिस्तानसँग ठूलो जनशक्ति छ। तर ती सबै जनशक्ति विश्व बजारका लागि तयार भइसकेका छैनन्।
पाकिस्तान सफ्टवेयर हाउसेज एसोसिएसनले आफ्ना २५६ सदस्य कम्पनीबीच गरेको अध्ययनमा सन् २०२५ मा त्यहाँ करिब ७३ हजार कम्प्युटर विज्ञान तथा सूचना प्रविधिका स्नातक उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ।
सो एसोसिएसन अनुसार सदस्य कम्पनीहरूले सन् २०२४ मा १३ हजार ३५० नयाँ जनशक्ति मात्र भर्ती गरेका थिए। यो पाकिस्तानका सबै सूचना प्रविधि कम्पनीले गरेको कुल भर्ती भने होइन।
सो अध्ययनले विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रम, उद्योगले खोजेको व्यावहारिक सीप र स्नातकको रोजगारी तयारीबीच ठूलो खाडल रहेको औंल्याएको छ।
त्यसको अर्थ, पाकिस्तानमा सूचना प्रविधि पढेको ठूलो युवा जनशक्ति छ तर धेरै युवासँग उद्योगले खोजेको व्यावहारिक तथा रोजगारीयोग्य सीप पर्याप्त छैन।
गुगलका सर्टिफिकेट, एआई तालिम र प्रस्तावित उत्कृष्टता केन्द्र यही खाडल घटाउने दिशामा केन्द्रित देखिन्छन्।
नेपालले के सिक्ने?
पाकिस्तानमा युवाको सीप र क्षमता विकासका लागि भइरहेको गुगलको प्रवेश नेपालका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ। किनकि सूचना प्रविधिका क्षेत्रमा नेपालले पनि केही मिल्दाजुल्दा चुनौती सामना गरिरहेको छ।
इन्टिग्रेटेड डेभलपमेन्ट स्टडिजले गरेको अध्ययन अनुसार नेपालले सन् २०२२ मै ५१ करोड ५० लाख डलर अर्थात् करिब ६८ अर्ब रूपैयाँ बराबरको सूचना प्रविधि सेवा निर्यात गरेको थियो।
उक्त निर्यातमा १०६ वटा नेपाली कम्पनी र ६६ हजार ५०९ फ्रिल्यान्सर संलग्न थिए।
नेपाल एसोसिएसन फर सफ्टवेयर एन्ड आईटी सर्भिसेज अर्थात् नास–आइटीले सन् २०२५ सम्म नेपालको सूचना प्रविधि सेवा निर्यात ९० करोडदेखि एक अर्ब डलर आसपास पुगेको हुन सक्ने अनुमान गरेको छ।
उद्योगका प्रतिनिधिले अहिले करिब एक लाख मानिस यो क्षेत्रमा कार्यरत रहेको अनुमान गरेका छन्।
यी पछिल्ला विवरण उद्योगका अनुमान हुन्। सन् २०२२ पछि नेपालको सूचना प्रविधि निर्यात र यसमा संलग्न जनशक्तिबारे नयाँ तथा व्यापक अध्ययन सार्वजनिक भएको छैन।
नेपाल राष्ट्र बैंकसँग कम्पनीको निर्यात, फ्रिल्यान्सिङ, विदेशमा बसेर गरिएको काम र डिजिटल प्लेटफर्मबाट आउने आम्दानी छुट्टाछुट्टै पहिचान गर्ने भरपर्दो प्रणाली छैन। विदेशबाट आउने धेरै भुक्तानी सामान्य रेमिटेन्सका रूपमा अभिलेख हुन्छन्।
तैपनि उपलब्ध तथ्यले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ— नेपालले शून्यबाट सुरू गर्नुपर्ने होइन।
नेपालसँग विश्व बजारका लागि काम गरिरहेका कम्पनी, सफ्टवेयर इन्जिनियर, डिजाइनर, डेटा विश्लेषक, एआई विज्ञ र हजारौं फ्रिल्यान्सरको आधार बनिसकेको छ।
नेपालमा एआई जनशक्ति विकास गर्दै आएको फ्युजमेसिन्सका संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी समीर मास्के भन्छन्, 'नेपालमा प्रतिभा छ, तर त्यसलाई सही किसिमको शिक्षा चाहिन्छ।'
फ्युजमेसिन्सले सन् २०२६ मा नेपालमा लगातार नवौं वर्ष एआई फेलोसिप सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ। यसले नेपालभित्रै एआई सम्बन्धी उन्नत सीप विकास गर्ने प्रयास नयाँ नभएको देखाउँछ।
तर नेपालको चुनौती अहिलेको आधारलाई ठूलो, दक्ष र व्यवस्थित उद्योगमा रूपान्तरण गर्नु हो।
सबभन्दा पहिले नेपालले सूचना प्रविधि निर्यात, कम्पनी, फ्रिल्यान्सर, रोजगारी र विश्व बजारमा माग भएका सीपको नियमित तथ्यांक तयार गर्नुपर्छ।
त्यसपछि विश्वविद्यालय र तालिमका पाठ्यक्रमलाई उद्योगसँग जोड्नुपर्छ। सफलताको मापन बाँडिएका प्रमाणपत्रबाट होइन, सिर्जना भएको रोजगारी, बढेको उत्पादकत्व र भित्रिएको विदेशी मुद्राबाट हुनुपर्छ।
विदेशबाट भुक्तानी ल्याउन, आवश्यक सफ्टवेयर तथा क्लाउड सेवा किन्न, विदेशमा बिक्री कार्यालय खोल्न र अन्तर्राष्ट्रिय ग्राहकसँग कारोबार गर्न कम्पनी तथा फ्रिल्यान्सरलाई सजिलो बनाउनुपर्छ।
नास–आइटीका अध्यक्ष गौरव पाण्डेले नेपालमा विदेशी प्रविधि कम्पनी आवश्यक रहेको बताएका छन्।
'ज्ञान हस्तान्तरणका लागि प्रविधि क्षेत्रमा प्रत्यक्ष विदेशी लगानी भएका कम्पनी चाहिन्छन्,' उनले द काठमाण्डु पोष्टसँग कुरा गर्दै भनेका छन्, 'आफ्नै गल्तीबाट मात्रै सिकेर पुग्दैन।'
पाण्डेले प्रविधि कम्पनी आकर्षित गर्न कर र सरकारी नीतिमा दीर्घकालीन स्थिरता आवश्यक रहेको पनि बताएका छन्।
पाकिस्तानमा गुगलको प्रवेशले नेपालले पनि गुगल वा त्यस्तै अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीलाई आकर्षित गर्न सक्रिय पहल गर्नुपर्ने देखाएको छ।
तर नेपालले सामान्य आग्रह लिएर पुग्दैन। आफूसँग भएको जनशक्ति, उद्योग, बजार र सम्भावनाको तथ्यमा आधारित ठोस प्रस्ताव तयार गर्नुपर्छ।
नेपाली भाषाका लागि एआई विकास, विद्यार्थी र शिक्षकका लागि डिजिटल तालिम, नेपाली एप तथा गेमलाई विश्व बजारमा पुर्याउने कार्यक्रम, सरकारी सेवामा सुरक्षित एआई प्रयोग तथा नेपाली कम्पनीलाई गुगलको विश्वव्यापी सञ्जालसँग जोड्ने प्रस्ताव तयार गर्न सकिन्छ।
गुगलको कार्यालय खोल्न आग्रह गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। गुगललाई नेपाल आउँदा उसले कस्तो जनशक्ति, साझेदार, बजार र दीर्घकालीन अवसर पाउँछ भन्ने देखाउन सक्नुपर्छ।
पाकिस्तानमा गुगलको कार्यालय एक दिनको प्रयासले खुलेको होइन। यो चार वर्षदेखि भइरहेको सरकारी समन्वय, स्थानीय साझेदारी, जनशक्ति विकास र विस्तार हुँदै गएको डिजिटल बजारको परिणाम हो।
नेपालसँग पनि सुरुआती आधार तयार छ। अब आवश्यक कुरा त्यो आधारलाई प्रमाणित गर्ने तथ्यांक, विश्व बजारले खोजेको सीप, स्थिर नीति र अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीलाई आकर्षित गर्ने ठोस प्रस्ताव हो।
***
सम्पादकीय नोट: यो स्टोरीमा प्रयोग भएका कतिपय सामग्री खोज्न, व्यवस्थित गर्न र प्रारम्भिक मस्यौदा विकास गर्न एआई प्रयोग गरिएको छ। यसमा प्रयोग गरिएका तथ्य, दाबी र व्याख्या उपलब्ध प्राथमिक तथा अन्य विश्वसनीय स्रोतसँग पुनः जाँचिएका छन्। यो स्टोरीको अन्तिम लेखन, सम्पादन र सम्पूर्ण जिम्मेवारी सेतोपाटीको हो।
-1746009348.jpg)
